Berkelzomp Almen: 22 vrijwilligers, één zomp en een dorp om trots op te zijn

In Almen vertrekt vanaf april elke dag een Berkelzomp vanaf het zwembad. Rustig, bijna onhoorbaar, glijdt de Fute over de Berkel langs weilanden, meanders en stuwen. Aan boord: gasten van overal, twee schippers die niet alleen varen, maar ook vertellen. Over de rivier, over het dorp, over de witte meerkoet die negen jaar lang op exact dezelfde plek zat. De Berkelzomp Almen draait op 22 vrijwilligers, en al ruim twintig jaar laat deze club zien hoe sterk een dorp kan zijn als mensen zelf de schouders eronder zetten.

Tijdens een gesprek met Annemiek en Joost Dijksman, beiden schipper sinds 2004 en met Joost als bestuurslid Almen in de stichting, werd duidelijk dat de Berkelzomp veel meer is dan een    toeristische activiteit. Het is een levend stukje Almen, gedragen door mensen die met plezier hun tijd geven. “Het contact met mensen, dat is het leukste wat er is,” vertelt Annemiek.

Geboren uit een dorpsactie

De geschiedenis begint bij Stichting Berkelzomp, opgericht in 1987 met steun van alle aanliggende gemeenten langs de Berkel, van de bron in Billerbeck tot de monding in Zutphen. In 1989 ging de eerste zomp, de Jappe, te water in Borculo. Een nauwgezet nagebouwd platbodemscheepje, gebaseerd op een originele bouwtekening uit het waterschapsarchief. In de eerste jaren werd er afwisselend gevaren in Eibergen, Borculo, Lochem en Almen, met schippers uit Borculo die naar Almen kwamen.

Toen die Borculose schippers er na verloop van tijd mee stopten, dreigde de Berkelvaart in Almen te verdwijnen. Een groepje Almense inwoners, onder wie Martin Jansen (toenmalig bedrijfsleider van het zwembad) en Joost zelf, accepteerde dat niet. Er werd actie gevoerd, gesproken met de stichting, en in 2004 voer de nieuwe zomp, de Fute, voor het eerst uit in Almen. Dankzij financiële steun van provincie, bedrijfsleven en Europese subsidies kreeg vanaf datzelfde jaar elk van de vier locaties een eigen zomp. Met eigen, lokaal geworven schippers. Inclusief vier vrouwen, in een wereld die toen nog volledig door mannen werd gerund. In Almen werd er nuchter over gedaan: wie wil varen, mag varen en dat geldt net zo goed voor vrouwen.

Het betrof hier Zutphen en de uitspraak was van Jan Nieuwburg, toenmalig voorzitter van de fluisterboten Zutphen, geen onderdeel van de stichting Berkelzomp. Laat dus maar weg.

Hoe het werkt

De Berkelzomp valt onder Stichting Berkelzomp, met vier afdelingen: Almen, Borculo, Eibergen en Lochem. Almen is de kleinste, maar ook de goedkoopste afdeling. Geen eigen loods met koffiezetapparaten en clubkamer, maar gewoon een steiger, een zomp en een prima samenwerking met het zwembad. Van mei tot september wordt hier het kaartje verkocht, daar hangt de sleutel, daar ligt het logboek. In de maanden april en september loopt dat via het museum STAAL

Joost maakt elke maand het rooster. Schippers geven via een app of mail door wanneer ze niet kunnen, en vervolgens worden de beurten zo eerlijk mogelijk verdeeld. Er wordt één keer per dag om 14.00 uur gevaren, van april tot oktober, met daarnaast privévaarten op aanvraag. Vorig jaar waren dat er ongeveer 45. In de zomermaanden komen er avondvaarten bij, met vertrek tussen half acht en acht uur, voor donker.

De data voor de avondvaarten in 2026 zijn:

• Maandag. 11 en dinsdag 26 mei om 19.30 uur
• Wensdag. 10 en donderdag 25 juni om 20.00 uur
• Mandag. 6 en dinsdag 21 juli om 20.00 uur
• Woensdag 5 en donderdag 20 aug. om 19.30 uur

Naast de schippers zijn er twee vrijwilligers die het technisch onderhoud van de zomp verzorgen. Het bestuur van de Almense afdeling telt vijf mensen. “Zoveel hoeven we niet te besturen,” lacht Joost. “Het belangrijkste is dat het rooster op tijd rondkomt en dat de zomp vaart.”

Het echte werk: gastheer en gastvrouw zijn

Wie denkt dat varen vooral een kwestie is van een knop omdraaien, vergist zich. Door de meanders die de afgelopen jaren in de Berkel zijn aangebracht, is de tocht langer en lastiger geworden. De schipper moet de buitenbochten houden, opletten op ondiepten en waterplanten, en bij de stuwen de zomp op tijd draaien. Een nieuwe, stillere en zuinigere elektrische motor maakt het iets makkelijker, maar varen op de Berkel blijft vakwerk.

Tegelijk zit de echte waarde in het contact aan boord. Schippers vertellen over de Berkel, over de fauna, over Almen en het zwembad en de winkel. “Ik ben best trots op het dorp, op wat hier allemaal is,” vertelt Annemiek. Joost vult aan: ” Mensen van verder weg hebben vaak geen idee hoe dat in zo’n kleine Achterhoekse dorpssamenleving toegaat.”

Een volle zomp van vijftien personen klinkt mooi, maar in de praktijk is een kleiner gezelschap leuker. Dan is er ruimte voor echte gesprekken, voor de verhalen die mensen mee naar huis nemen. Zoals de witte meerkoet die negen jaar lang op dezelfde plek bijhet zwembad zat. Of de zwanenfamilie waarvan de moeder verongelukte en wiens twaalf jongen door een ander stel werd geadopteerd.

Een wachtlijst, geen tekort

Waar veel vrijwilligersorganisaties moeite hebben om mensen te vinden, hanteert de Berkelzomp Almen al jaren een wachtlijst. De truc: persoonlijke werving werkt beter dan open oproepen. “Mensen uit deze streek willen het liefst gevraagd worden,” legt Joost uit. “Als iemand zich uit zichzelf aanmeldt, is dat soms al een signaal.”

Nieuwe schippers varen eerst een jaar mee als tweede schipper, voordat ze het verplichte klein vaarbewijs halen. Zo weet iedereen of het echt iets voor hem of haar is. De gemiddelde leeftijd ligt hoog, met de jongste rond de 68 en de oudste 86 jaar, maar de groep is hecht en het werk wordt met plezier gedaan.

Zorgen over nieuwe regelgeving

Toch hangt er iets boven de markt. Vanuit Europa komt nieuwe regelgeving aan die het vrijwilligersmodel onder druk zet. Nieuwe schippers moeten straks een theorie-examen afleggen, drie praktijktoetsen doen en een geneeskundige verklaring overleggen. Voor schippers boven de zeventig wordt die keuring elke paar jaar herhaald. Voor de huidige schippers geldt een overgangsregeling tot 1 juni 2028, maar daarna moet iedereen aan de nieuwe eisen voldoen.

“Op de Berkel komen we geen schip tegen, geen baggermachine, geen veerpont,” zegt Joost. “Het is volstrekt onlogisch om die eisen op ons toe te passen.” De stichting bekijkt of de zompen desnoods met minder passagiers kunnen gaan varen om aan de zwaardere eisen te ontkomen. Maar duidelijk is: zoals het nu wordt voorgesteld, dreigt de lol er voor veel vrijwilligers af te gaan. En dat zou zonde zijn voor een initiatief dat vorig jaar samen met de andere afdelingen 10.000 toeristen op de Berkel ontving.

Gemeente en waterschap: faciliterend, soms stroef

De samenwerking met de gemeente verloopt overwegend prima. Vergunningen worden centraal geregeld via de stichting. Met het waterschap loopt het wat moeizamer. Het maaibeleid is sinds een paar jaar uitbesteed aan een externe firma, waardoor het lastiger is om afspraken te maken. Ook de communicatie over baggerwerkzaamheden zou beter kunnen. Een natuurlijke rivier verzandt nu eenmaal, en zonder goed onderhoud loopt de bevaarbaarheid in gevaar.

Een ander punt is zichtbaarheid. De avondvaarten die deze zomer weer gevaren worden, zijn op dit moment lastig te vinden voor toeristen. Hier is winst te behalen door betere afstemming tussen de afdelingen, het zwembad, het museum en de VVV.

Wat anderen kunnen leren

De Berkelzomp Almen laat zien dat een sterk vrijwilligersinitiatief niet draait om grote organisaties of veel geld. Het draait om mensen die elkaar kennen, vertrouwen en op elkaar kunnen rekenen. Om persoonlijke werving in plaats van massale oproepen. Om een bestuur dat het simpel houdt en niet meer regelt dan nodig is. En om vrijwilligers die plezier halen uit het contact met gasten en uit trots op hun eigen dorp.

Voor de gemeente is er een duidelijke boodschap: blijf faciliteren, maar wees ook beschermend tegen regelgeving die het vrijwilligersmodel onder druk zet. En denk mee in zichtbaarheid, zodat lokale parels als de Berkelzomp Almen ook door bezoekers gevonden worden.

 

Gruwelijk Bedankt!

Gemeentebelangen Lochem wil Annemiek, Joost en de hele groep schippers en vrijwilligers van de Berkelzomp Almen Gruwelijk Bedanken voor hun jarenlange inzet. Ruim twintig jaar lang zorgen jullie ervoor dat gasten Almen op de mooist denkbare manier leren kennen: vanaf het water, met een verhaal erbij. Jullie zijn niet alleen schippers, maar ook ambassadeurs van het dorp en het bewijs dat naoberschap leeft, ook op de Berkel.

Gruwelijk Bedankt! 💛